No raştîya tarîxî ya ke ma sey cinîyan bi destê pergalê camêrdî yo ke bi hezaran serrano hetê hişmendîya dewletperest û îqtîdarpereste ra ameyo afernayene, ameyî kolekerdene. Nê pergalî de formê îqtîdarî serê beden, kede û afernayîşê cinîyan de estîya xo domnenê. Coka azadîya cinîye têna azadîya cinîyan nê, azadîya komelî zî îfade kena. Modernîteya kapîtalîste zî koleyîya cinîye nêwedarnaye, eksê ci bi ferasetê azadîya şexsî yo xapênayox û sexte bedenê cinîye meta kerdo, bîyo awankerdişê pergalê serdestî yo ke keda heme estîya cinîye weno. 

Rixmo ke têkoşînê vera pergalê camêrdî bê mabên ramîya, seba ke têkoşîn rêxistinkî nêbî, çalakîyî komelkî nêbîyî, hayîdarîya têkoşînê cinsî nêbîye, gêrayîşê azadîye şexsî bî û beno ke tewr muhîm sebebanê sey pergalî estîya xo domnaye ra gêrayîşê azadîye nêame afernayene.

Nêmeyê seserra XX. yê peyênî de têgêrayîşê cinîyanê kurdan vera rêzilanê koleyîya tarîxî sayeyê Îdeolojîyê Xelase yê Cinîyano ke bi destê Rayberê Şarê Kurdî Abdullah Ocalanî ame formulekerdene, xeta xoverdayîşî ya xosere viraşte. No îdeolojî têna vera pergalê camêrdî bernameyê azadîya cinsî nîyo, eynî dem paradîgmaya azadîya komelkî ya ke wayîrê armancê ravurnayîşê heme komelî ya ya. Cinîyî bi şîarê “Heta ke Cinîye Azad Nêbena, Komel Azad Nêbeno” têna kerdoxo ke têkoşîn keno nê, kerdoxo ke têkoşînî roneno, îdare keno û îdeolojîyî komelkî keno bîyî. Asta rayîrê îlankerdişê Îdeolojîyê Xelase yê Cinîyano ke têkoşîno ke têgêrayîşê cinîyanê kurdan ano ca de bîyo nuqtaya girînge de; Sara, Bêrîtan, Zîlan, Sema û ê cinîyanê bînan bedelê pîlî dayî.

8ê adara 1998î de Îdeolojîyê Xelase yê Cinîyano ke ame îlankerdene, têna îdeolojîyê cinsî nîyo, eynî dem îdeolojîyo komelkî yo. Îdeolojîyo ke pêro komelî eleqedar keno, hêzê çareserî yê heme persanê komelkîyan mîyanê de xo de kirişeno yo. Na mana de no îdeolojî rexnekerdişê pergalî yê hêzdarî, ercnayîşê pergalî û vera pergalî perspektîfê têkoşînî yê radîkalî pêşnîyaz keno.

Îdeolojîyê Xelase yê Cinîyano ke Welatperestîye, Îradeyo Azad, Fikro Azad, Rêxistinbîyayîş, Têkoşîn û Prensîbanê Etîk-Estetîkî reyde ameyo şekilkerdene, têkoşînê azadîya cinîyan de astêke newe temsîl keno. No îdeolojî kêmî-zêde 27 serrî yo têkoşîn keno; beno formê têkoşînî yo ke vernîya ma roştî keno û ma rê rayîr-metod ramojneno.

Bi armancê komelkîbîyayîş û resayîşê cinîyan ê nê îdeolojî, sey Meclîsê Cinîyan ê DBP’yî gulane 2025 de bi şîarê “Bi Cinîya Azade Ver Bi Komelê Demokratîkî” kargehê Îdeolojîyê Xelase yê Cinîyanê ke ma Edene, Semsûr, Agirî, Amed, Anqara, Dîlok, Aydin, Êlih, Çewlîg, Bursa, Erzîrom, Colemêrg, Îdir, Stenbol, Îzmîr, Kocaelî, Mêrdîn, Mersîn, Mûş, Riha, Sêrt, Şirnex, Dêrsim, Wan û Yalova tede 25 şaristanan de dest pêkerd de 130 kargehan de 3055 cinîyan reyde pêvînayîşî virazîyayî. Xebatê xo, herêmê ke ma şîyî de ziwananê dayîke de (kurmancî, zazakî) ardî ca. Çike ma zanê ke ziwanê dayîke de cuye şênberbîyayîşê Îdeolojîyê Xelase yê Cinîyan o.

Cayê kargehan ge dewe, ge taxe, ge kuçe ge zî keyeyî bîyî. Wareyan de ma bi bêrîvanê ke xoza reyde aşt benê û cuyêka hempare anê ma vîrî ameyî têhet, hegayan de cinîyanê citkarê ke nîşan danê ke berhemardişo xozayî bi destanê cinîye mumkun o reyde ma pêvînayîşî kerdî. Ma fabrîkayan de bi cinîyanê ke berhem anê qisey kerd, şaristanan de cinîyanê ke mîyanê kapîtalîzmî de kenê ke estîya xo bidomnê reyde nîqaşî kerdî. Her têhetameyîşî ma rê tecrubeyêko pîl ard.   

Konteksê Îdeolojîyê Xelase yê Cinîyan de cinîyanê ke ma ameyî têhet reyde, ma prensîbê esasî yê îdeolojîyê xo nîqaş kerdî, tecrubeyê xo pare kerdî û berê viraştişê hişmendîya hempare akerd.

Nê kargehî bîyî wesîleya têhetameyîşê cinîyan ê bi raştîyanê cuya xo, hêzdarkerdişê yewbînî û komelkîbîyayîşê azadîya hişmendîya cinîyan. Înan yewna ma rê ramojna ke bi parekerdişê tecrubeyan îradeyê cuya hempare ya cinîyan pîl beno, bi cinîya azade ver bi komelê azadî rayraşîyayîş mumkun o.

Kargehanê ma de ercnayîşanê ke bi destê cinîyan virazîyenê de nê babetî ameyî rojdem; cinîyî û dayîkê ciwanî bi şeklêko aktîf tewrê kargehan bîyî.

 

Ame zelalkerdene ke mîyanê cinîyan de seba têhetameyîşan hewcedarîyêka girde est a û cinîyî nê têdîyayîşan ra hêzêkê pîlî genê.

Ame famkerdene ke kargehan de sifte cinîyê ke qisey nêkenê, gama ke nîqaşî xorîn benê, cuya xo ra nimûneyan danê û wazenê ke hîna zêde qisey bikerê.

Reyna peynîya nîqaşan de zafane cumleyê sey “şima heta nika kotî de bîyî, xwezîla ma nê çîyî bizanayêne” ameyî şuxilnayene û ame pêşnîyazkerdene ke heta ke her cinîye hayîdar bibo nê xebatî bidomîyê.

 

Ma dî ke 5 prensîban ser o zelalkerdişê Îdeolojîyê Xelase yê Cinîyan ra dima cinîyan zafane hêzê xo yê cewherî ra bawer kerdo û kargehî qedînayî.   

Wextê kargehan de bi pêroyî cinîyan derheqê cuya xo de qisey kerd û nîqaşî hêzdar kerdî. Nimûneyan de ma çimdarîye kerd ke çîyê ke cinîyî raştê ci yenê hempar ê.

Ercnayîşê ke bi destê cinîyanê ke komê serre yê ci cîya yê, cîyayîya neslan peyda kerde. Ame çimdarî kerdene ke cinîyê ke serranê mîyanênan de yê hîna zêde tradîsyonperest ê û wayîrê meylê pawitişê awanîya keyeyê nikayênî yê. Cinîyê ciwanî zî pergalî hîna zêde rexne kenê. Labelê gama ke nîqaşî aver şîyî, nêzdîbîyayîşanê tradîsyonperestan de persayîşî zêdîyayî.

 

Bitaybetî peyda bî ke bêparmendişê azadîya ekonomîke bendeyîye xorîn keno û beşdarbîyayîşê beşanê bînan ê cuye de astengîyanê tewr cidîyan ra yew o.  

 

Ame îfadekerdene ke rewşanê tewrbîyayîşê cuya xebate de mobbîng, derheqê destmizî de halê kolonîzekerdişî, şertê xebitîyayîşî ameyî astengkerdene (mîsal, cinîyanê ke hegayan de xebitîyenê rê awe nêdîyena) û cinîyî tacîzî reyde yenê têrî.

 

Ame îfadekerdene ke cinîyê ke tewrê cuya pêroyî û komelkî benê, bi tesîrê nêzdîbîyayîşê cinsîyetperestî rêzdarîye nêvînenê û raştê bêmanakerdişê kede yenê.

 

Ame famkerdene ke rewşa şerê taybetî ya ke tîryak, fuhûş û ferzkerdişê ajanîye reyde peyda bîye, hîna bişîdet bîye.

Ame dîyayene ke cuya cinîyan de halê serdestbîyayîşê camêrdî bi giranîye yeno hîskerdene û vera rolanê cinsîyetê komelkî halê bêhêvîye est o, keye ra vejîyayîş bîla sey azadîye yeno hesibnayene. Ame famkerdene ke hewcedarîya pîlkerdişê hişmendîye û têkoşînê cinsî heyatî ya.

Ame dîyayene ke seba ke kargehî raştê vengdayîşê Aştîye û Komelê Demokratîkî ameyî, cinîyî zafane derheqê şîyayîşê prosesî, viraştişê aştîye de qesawet kenê û xeylêk persan pers kenê. Baxusus ame çimdarîkerdene ke komunan ser o merak peyda bî û zafane derheqê sazkerdişê înan de nîqaşî virazîyayî.

Ma kargehanê xo de çimdarî kerd ke cinîyî cuya xo reyde yenê têrî, seba newe ra manakerdişê cuya xo zerrîye genê û ge-ge zî sey terapî heta nika çîyê ke xo rê bîla nêvatê, pare kenê; çaxkerdişê serebûtanê sîyasî û heyatîyanê sey şîdet, raştîya kedewerdişî û xeyalanê azadîye rê meyl kenê. Yew zî ma çax kerd ke ganî nê tewr xebat û têhetameyîşî hîna zêde bêrê viraştene û biresê zaf cinîyan.  Vate û îfadeyanê cinîyan ra ma bi zelalî çax kerd ke cinîyî bitaybetî meseleyê Rojîn Kabaîş û Narîne de derheqê ameyoxê domananê xo de qesawet kenê û caro rehet nîyî.

Ame famkerdene ke nîqaşanê ke prensîbanê Îdeolojîyê Xelase yê Cinîyan ser o virazîyayî de tayê cayan de merdim raştê nêzdîbîyayîşê polîtîkî yeno, tayê cayan de zî bitaybetî warê welatperestîye û prensîbanê etîk-estetîkî de asta hişmendîye bingeyê rastî de aver şîye la qels mende. Reyna zî ercnayîşê persa azadî yo xelet û halê şermayîşê qiseykerdişî bi zelalî peyda bîyî.

Nîqaşanê prensîbê welatperestîye de, cinîyan îfade kerd ke vîndîkerdişê welatî yeno manaya kok, şexsîyet û kamîye ra cirabîyayîşî û înan vat ke wayîrvejîyayîşê welatî yeno manaya wayîrvejîyayîşê xobîyayîşî.

Sernameyê Îradeyo Azad û prensîbê Fikrê Azadî de ame çaxkerdene ke çîyo ke nêzdîbîyayîşê camêrdî zafane hêrişê ci kerdo, sînorê serre ferq nêkeno, fikrê cinîyan o azad û îradeyê înan o. Cinîyan zafane bale ante na babete ser. 

Ame zelalkerdene ke nîqaşanê têkoşîn û rêxistinbîyayîşî de cinîyî komunan reyde eleqedar benê, awankerdişê cuya cinîyan a azad û têduşte encax bi sazkerdişê komun û meclîsan mumkun o.

Reyna cinîyan zafane pêşnîyaz kerd ke têkoşîno ke rêxistinkî nîyo yan rêxistinbîyayîşo ke têkoşîn nêkeno serkewtiş nêyano.

Ercnayîşan de ame eşkerakerdene ke prensîbê etîk-estetîkî de bi giranîye nêzdîbîyayîşê estetîkî yê modernîteya kapîtalîste reyde pênaskerdişî virazîyenê, la badê ke nîqaşî xorîn bîyî ame famkerdene ke nêzdîbîyayîşê ma yê estetîkî de famo xelet yeno manaya hêrişê pergalî, vera nê hêrişî agêrayîşê ver bi halê ma yê xozayî û xobîyayîşî do cewabêko manadar bibo.

Ercnayîş û Netîce

Kargehan de peyda bî ke; têkoşînê azadî yê cinîyanê kurdan, bi paradîgma û îdeolojîyanê ke aver berdê, pergalê koleyîye de qule akerde û êdî cinîyî derheqê kerdoxbîyayîşê cuya xo de şêmûqa krîtîke de yê.

Vateyê cinîyan ê sey “werrekna ma verê cû biameyêne têhet”, “ma hêz girewt”, “her ca de na xebate biramîyo” bi zelalî na rewşe ramojnenê.

Coka, sey Meclîsê Cinîyan ê DBP’yî, ma vera pergalê camêrdî pîlkerdişê têkoşînî û her cinîye rê resnayîşê Îdeolojîyê Xelase yê Cinîyan sey wezîfe hesibnenê.

Ma bawer kenê ke paradîgmaya komelê demokratîkî ya ke bi destê Rayberê Şarê Kurdî Birêz Abdullah Ocalanî ameye formulkerdene, serkêşîya cinîyan de do bêro caardene; ma yewna bi qerardarîye anê ziwan ke ma do cinîyanê rêxistinkerdeyan reyde komelê azadî awan bikerê.

Têkoşînê ma bi roştîya Îdeolojîyê Xelase yê Cinîyan do pîlbîyayîşê xo bidomno.

Bi cinîya azade ver bi komelê demokratîkî…

 

Meclîsê Cinîyan ê Partîya Herêmanê Demokratîkan